Rodzina botaniczna
Anacardiaceae (sumac family, sumakowate) to rodzina około 80 rodzajów i 870 gatunków zimozielonych lub liściastych drzew, krzewów oraz pnączy drewniejących, związana głównie z tropikami i subtropikami. Z perspektywy olejków nie jest to grupa jednolita: obejmuje zarówno destylaty z liści i dojrzałych owoców, jak i olejek z gumożywicy, a ich profile składu często opierają się na monoterpenach, m.in. α-pinenie, β-myrcenie i phellandrenach. To daje rodzinie wyraźnie żywiczno-przyprawowy rys zapachowy, ale bez jednego wspólnego wzorca zastosowań dla wszystkich gatunków. W tym opisie mieszczą się Pistacia lentiscus var. chia (mastic), Schinus molle (pink pepper) i Schinus terebinthifolius (Brazilian pepper).
Rodzina Anacardiaceae obejmuje ok. 80 rodzajów i ok. 870 gatunków zimozielonych lub liściastych drzew, krzewów oraz zdrewniałych pnączy. Występuje głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej, z nielicznymi przedstawicielami w klimacie umiarkowanym; ma też znaczenie gospodarcze, bo należą do niej m.in. nerkowce.
W źródle jako olejkodajne lub dostarczające surowca aromatycznego omówiono:
Uwagi ogólne: źródło podaje, że część olejków w tej rodzinie destyluje się z liści i dojrzałych owoców.
Identyfikacja gatunków i pochodzenia daje tu tylko punkt wyjścia. O praktyce dalej decydują profil zapachowy i skład chemiczny tych olejków.
W obrębie Anacardiaceae widać dwa wyraźne kierunki zapachowe: świeżo-balsamiczny, żywiczny mastyk oraz bardziej przyprawowe olejki z rodzaju Schinus. Po stronie składu chemicznego punkt ciężkości leży głównie na monoterpenach, ale przy Schinus molle zmienność między analizami jest wyraźna.
Profil zapachowy: świeży, balsamiczny, z łagodnie słodką nutą iglastą.
Główne składniki: α-pinen do ~78%, β-myrcen do ~12%; składniki poboczne poniżej 5%, m.in. d-limonen, linalol, β-pinen, werbenon i terpinen-4-ol (Tisserand i Young 2014).
Zmienność składu: w próbce opisanej przez Spyridopoulou i in. (2017) olejek zawierał 67,7% α-pinenu i 18,8% myrcenu, więc udział dwóch głównych składników nie jest stały.
Dominująca grupa: monoterpeny, przede wszystkim węglowodorowe.
Profil zapachowy: pikantny, ciepły, przenikliwy; przypomina czarny pieprz, ale jest mniej suchy, z miękkim cytrusowym i drzewnym tłem.
Główne składniki: β-myrcen do ~20%, α-fellandren ~5–18%, p-cymen ~3–12%, d-limonen ~7–9%, β-fellandren ~5–7%, α-kadinol i wiridiflorol od śladowych ilości do ~7%; w mniejszych ilościach także α-kadinen, germakren D, β-kariofilen, elemol i terpinen-4-ol od śladowych ilości do ~3% (Tisserand i Young 2014).
Zmienność składu: wyraźna. Rocha i in. (2012) opisują profil oparty głównie na α-pinenie, β-pinenie, sabinenie i terpinen-4-olu, z udziałem seskwiterpenów, takich jak spatulenol i germakren. D. Diaz i in. (2008) zidentyfikowali 42 składniki, stanowiące 97,2% całości, a za główne uznali β-pinen i α-pinen. Mdo R. Martins i in. (2014) podają z kolei jako dominujące α-fellandren, β-fellandren, β-myrcen, d-limonen i α-pinen. Źródło zaznacza też, że olejki destylowane laboratoryjnie często mają inny profil niż olejki z destylacji komercyjnej.
Dominująca grupa: głównie monoterpeny; seskwiterpeny pojawiają się wtórnie i zależą od próbki.
Profil zapachowy: przyprawowy, drzewny, miękki i świeży, zbliżony do olejku z S. molle.
Główne składniki: w dostarczonym fragmencie źródła podano α-fellandren 34,38% (Bendaoud i in. 2010); pozostałe składniki —
Zmienność składu:
Dominująca grupa: na podstawie dostępnego fragmentu można wskazać obecność dominującego monoterpenu, α-fellandrenu; pełny profil grup chemicznych —
Skład wyznacza tu ramę. Tradycja użycia dopiero pokaże, w jakich obszarach te olejki były najpierw obserwowane, a później badane.
W opisanych tu gatunkach tradycja odnosi się głównie do surowca roślinnego — gumożywicy, owoców lub liści — a nie zawsze bezpośrednio do samego olejku.
W tradycyjnej medycynie greckiej gumożywica z południowego Chios była używana od ponad 2500 lat przy bólach żołądka i wrzodach trawiennych; o jej właściwościach wspominają Herodotus, Dioscorides i Galen, a później także autorzy rzymscy, bizantyjscy, arabscy i europejscy. Tradycja dotyczy przede wszystkim samej gumożywicy, żutej dla higieny jamy ustnej, używanej też jako kadzidło, do balsamowania, w perfumowanej pielęgnacji skóry i jako aromat spożywczy; olejek otrzymuje się z tego samego surowca.
W źródle tradycja dotyczy głównie głęboko różowych, aromatycznych owoców: stosowano je w medycynie ludowej przy ranach i infekcjach, jako środek przeciwdepresyjny i moczopędny, przy reumatyzmie, problemach menstruacyjnych oraz bólu zęba; w Meksyku odnotowano też użycie przy kaszlu, przeziębieniu, gruźlicy, zapaleniu oskrzeli i gorączce. Poza lecznictwem molle było świętym drzewem Inków, a wypływająca z pnia guma służyła do balsamowania; same owoce funkcjonują też jako przyprawa o żywiczno-aromatycznym charakterze.
Tutaj tradycja odnosi się przede wszystkim do liści, szeroko używanych w medycynie ludowej przy różnych problemach, szczególnie w leczeniu stanów zapalnych szyjki macicy i pochwy oraz infekcji pochwy; region tej praktyki nie został doprecyzowany w dostarczonym fragmencie. Omawiany dalej olejek pochodzi z owoców, więc nie należy utożsamiać tradycyjnego użycia liści z zastosowaniem olejku owocowego; owoce są też używane jako przyprawa określana jako „pink pepper”.
Tradycyjne zastosowania wskazują kierunek, ale dopiero badania naukowe — in vitro, in vivo i kliniczne — pozwalają ocenić, które z tych obserwacji mają potwierdzenie farmakologiczne.
Potwierdzone działania: Dla samego olejku źródło nie podaje badań klinicznych; opisuje natomiast badanie in vivo, w którym doustnie podawany olejek mastykowy hamował wzrost guzów raka okrężnicy u myszy (Spyridopoulou i in. 2017). W tym samym projekcie wykazano też działanie in vitro wobec komórek raka okrężnicy: cały olejek działał silniej niż jego główne składniki, a w badanej próbce zawierającej 67,7% α-pinenu i 18,8% myrcenu tylko cały olejek, nie α-pinen, myrcen ani ich mieszanina, wywołał u myszy statystycznie istotny efekt przeciwnowotworowy, co wskazuje na znaczenie pełnego składu i efektu synergii (Spyridopoulou i in. 2017). Dla gumożywicy, niekoniecznie samego olejku, opisano też działanie przeciw płytce nazębnej; typ badania nie został doprecyzowany w cytowanym fragmencie (K. Takahashi i in. 2003). W przeglądzie ujęto ponadto aktywność in vivo i in vitro wobec Helicobacter pylori oraz działania przeciwdrobnoustrojowe, przeciwgrzybicze, przeciwutleniające, hipolipemiczne, przeciwzapalne, przeciw chorobie Crohna i przeciwnowotworowe, ale dotyczy to szerzej mastyksu Chios, nie zawsze samego olejku (Paraschos, Mitakou i Skaltsounis 2012).
Potencjalne działania: Źródło wiąże obecność β-myrcenu z możliwym działaniem przeciwbólowym i przeciwzapalnym, a współwystępowanie α-pinenu może ten kierunek wzmacniać; dla olejku pozostaje to jednak wnioskiem opartym głównie na składzie. Obecność α-pinenu sugeruje też potencjał udrażniający, ale w dostarczonym fragmencie brak bezpośrednich badań in vivo lub klinicznych dla takiego zastosowania.
Potwierdzone działania: W dostarczonym fragmencie brak badań klinicznych dotyczących olejku; najmocniejsze dane pochodzą z badań in vitro. Olejek wykazywał szeroką aktywność przeciwbakteryjną wobec bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych oraz grzybów powodujących psucie żywności, a także wobec dermatofitów (Mdo R. Martins i in. 2014; Perez-Lopez i in. 2011). W badaniach in vitro działał na Streptococcus pneumoniae, a źródło odnotowuje też aktywność wobec Haemophilus influenzae i Mycobacterium tuberculosis; Perez-Lopez i in. (2011) sugerują udział δ-kadinenu obecnego na poziomie 1,6%, ale zaznaczają, że pełna aktywność wymaga obecności wszystkich składników olejku, prawdopodobnie z powodu synergii. Rocha i in. (2012) opisali w badaniu in vitro silny efekt wobec klinicznych szczepów Staphylococcus aureus, silny lub umiarkowany wobec Escherichia coli i umiarkowany lub słaby wobec Pseudomonas aeruginosa; mechanizm wiążą z destabilizacją błony komórkowej i lizą, przy czym pineny i sabinen miały największe znaczenie dla działania na S. aureus, a terpinen-4-ol wykazał najlepszą ogólną aktywność przeciwbakteryjną. Źródło podaje też działanie przeciwzapalne, przeciwskurczowe i gojące rany dla olejku, ale nie precyzuje w tym fragmencie, czy były to badania in vitro czy in vivo (Marongiu i in. 2004); osobno opisano cytotoksyczność wobec kilku linii komórkowych in vitro, z apoptozą jako głównym mechanizmem (D. Diaz i in. 2008).
Potencjalne działania: Na podstawie tradycyjnych zastosowań i danych laboratoryjnych źródło łączy ten olejek z możliwym użyciem przy infekcjach dróg oddechowych, dermatofitozach, stanie zapalnym, skurczu i bólu, ale bez badań klinicznych pozostają to kierunki robocze, nie wskazania potwierdzone. Kierunek przeciwnowotworowy też jest na razie wstępny: wynika z cytotoksyczności in vitro i aktywności antyoksydacyjnej, a samo źródło wskazuje potrzebę dalszych badań nad proliferacją, żywotnością komórek i apoptozą (Mdo R. Martins i in. 2014; D. Diaz i in. 2008).
Potwierdzone działania: W dostarczonym fragmencie nie ma danych o badaniach in vitro, in vivo ani klinicznych dotyczących olejku eterycznego z owoców S. terebinthifolius. Przywołane prace odnoszą się do ekstraktów z liści, którym przypisano działania przeciwgrzybicze, gojące, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwutleniające, przeciwalergiczne i owadobójcze (D’Sousa’ Costa i in. 2015), zdolność zmiatania wolnych rodników i hamowania peroksydacji lipidów in vitro (Marzouk i in. 2006) oraz działanie hepatoprotekcyjne, przy czym typ modelu nie został doprecyzowany w cytowanym fragmencie (Abdou, Saleh i Khalil 2015). Tych wyników nie należy utożsamiać z działaniem olejku z owoców.
Potencjalne działania: Źródło nie podaje dla olejku z owoców mechanizmów, modeli badawczych ani wniosków terapeutycznych. Jedyny pośredni punkt odniesienia stanowi tradycyjne użycie liści przy stanach zapalnych szyjki macicy, pochwy i infekcjach pochwy, ale dotyczy to innego surowca roślinnego, więc potencjał samego olejku pozostaje tu nieokreślony.
Dane laboratoryjne pokazują kierunek. O praktyce dalej decydują wskazania, sposób użycia i bezpieczeństwo.
Aromaterapia: W dostarczonym fragmencie praktyczne użycie olejku wynika głównie z interpretacji składu: obecność β-myrcenu i α-pinenu sugeruje kierunek przeciwbólowy i przeciwzapalny, a α-pinen także potencjał udrażniający. To wskazówka do pracy z bólem i napięciem w obrębie układu oddechowego, ale źródło nie podaje konkretnych blendów ani metod aplikacji.
Bezpieczeństwo: Brak szczególnych ostrzeżeń w źródle. Nie podano przeciwwskazań, grup ryzyka, interakcji ani limitów dermalnych dla tego olejku.
Aromaterapia: Źródło wiąże ten olejek z praktyką przy dermatofitozach, infekcjach oddechowych, stanie zapalnym, skurczu i bólu, więc chodzi przede wszystkim o skórę, układ oddechowy i komponentę zapalno-bólową (Mdo R. Martins i in. 2014; Perez-Lopez i in. 2011; Rocha i in. 2012). Przy bólu może być blendowany z innymi olejkami bogatymi w myrcen i limonen, bez wskazania konkretnych gatunków. Przy problemach oddechowych źródło wskazuje połączenie z yuzu i lime, a przy dermatofitozach z plai, lemongrass, palmarosa i sandalwood; nazwy łacińskie tych olejków nie zostały podane w cytowanym fragmencie. Dla układu oddechowego istotna jest też faza lotna: w badaniu pineny wykazywały efekt hamujący przez pary, co wspiera kierunek inhalacyjny (Rocha i in. 2012).
Bezpieczeństwo: Źródło odnotowuje w przyprawie niewielkie ilości kardanolu, drażniącego związku fenolowego; to jedyny wyraźny sygnał potencjału drażniącego w dostarczonym fragmencie (McGee 2004). Dla samego olejku opisano niski poziom toksyczności (Mdo R. Martins i in. 2014), ale o ciąży, dzieciach, skórze wrażliwej, interakcjach i limitach dermalnych.
Aromaterapia: Dla olejku z owoców źródło nie podaje konkretnych zastosowań aromaterapeutycznych, blendów ani metod aplikacji. Cytowana tradycja i badania odnoszą się głównie do liści i ich ekstraktów, więc nie należy automatycznie przenosić ich na olejek owocowy.
Bezpieczeństwo: Źródło zaznacza, że przyprawa z S. terebinthifolius zawiera więcej kardanolu niż S. molle, dlatego może być bardziej drażniąca przy użyciu jako przyprawa; kardanol jest związkiem fenolowym o potencjale drażniącym. Dla samego olejku z owoców o przeciwwskazaniach, grupach ryzyka, interakcjach i limitach dermalnych.
Anacardiaceae w ujęciu olejkowym ma wyraźny monoterpenowy rdzeń — pineny, myrcen, felandreny — ale najlepiej czytać tę rodzinę przez działanie całego olejku, nie przez jeden dominujący składnik. Widać to przy mastyksie, który w badaniach działał silniej niż samo połączenie α-pinenu i myrcenu, oraz przy Schinus molle, gdzie aktywność przeciwbakteryjną łączono z synergią wielu związków mimo prób wskazania jednego komponentu.
To ustawia tę rodzinę przede wszystkim wokół pracy z infekcjami, stanem zapalnym, bólem i problemami oddechowymi tam, gdzie wspiera to materiał źródłowy, ale bez automatycznego przenoszenia danych między gatunkami i surowcami. W tej grupie trzeba pilnować, czy mowa o żywicy, owocu czy liściu: pink pepper ma zmienny skład, a dla olejku z owoców Schinus terebinthifolius dane są wyraźnie skromniejsze niż dla ekstraktów z liści.
Zobacz inne artykuły
Olejki eteryczne
Rodziny botaniczne
Hydrolaty
Quadrata to producent najwyższej jakości olejków eterycznych, olejów do masażu i kadzideł
